O agrofagach

Szkodniki

Chowacz brukwiaczek Ceutorhynchus napi Gyll.

Opis gatunku i szkodliwość

Chrząszcz chowacza brukwiaczka (Ceutorhynchus napi Gyll.) osiąga długość od 3,2 do 4 mm. Jest szarawo zabarwiony z powodu szarych łusek włosowych, a głowa wydłużona jest w cienki, do dołu wygięty ryjek.

Larwa osiąga 7 mm długości, nie ma odnóży i jest żółtawo-biała, zakrzywiona do wewnątrz. Głowa młodych larw, początkowo czarna, z czasem zmieniająca barwę na żółto-brązową, ma charakterystyczną szczecinę w górnej części.

Chrząszcze chowacza brukwiaczka zimują w glebie na polach po roślinach krzyżowych. Nalot na plantacje rzepaku następuje wiosną, gdy temperatura gleby wynosi 5-7°C, a temperatura otoczenia osiągnie 10-12°C. Po dokonaniu żeru uzupełniającego samica składa jaja w pędy, głównie poniżej ich wierzchołków. Po upływie 11-20 dni wylęgają się larwy, które żerują wewnątrz pędów roślin aż do osiągnięcia przez rzepak dojrzałości.

Pierwsze objawy obecności chowacza brukwiaczka to miejsca “ukłuć” na łodydze wielkości około 1 mm, początkowo śluzowate, potem białawo obrzeżone. Na łodydze, w trakcie wzrostu pędu głównego okaleczone miejsca wydłużają się, tworzą cienkie rynny, zgrubienia oraz skrzywienia w kształcie litery “S”, przede wszystkim w dolnej części łodygi. W tych miejscach łodygi pękają, szczególnie po okresach mrozów lub obfitych opadów. W łodydze można rozpoznać ślady żerowania larw. Otwory wydrążone przez larwy można znaleźć zwłaszcza w kątach liści.

Znaczne straty mogą wystąpić szczególnie w latach, gdy chowacz brukwiaczek występuje w dużym nasileniu, a rzepak z powodu niekorzystnych warunków środowiskowych jest słabo rozwinięty, głównie po ostrych zimach oraz w okresie wiosennej suszy. Uszkodzenia roślin spowodowane przez larwy są bramą wejściową dla chorób grzybowych: suchej zgnilizny kapustnych, zgnilizny twardzikowej i szarej pleśni. Rośliny uszkodzone przedwcześnie dojrzewają i często osypują nasiona.

Zwalczanie

W celu stwierdzenia obecności chowacza brukwiaczka na plantacji rzepaku od wczesnej wiosny (niekiedy od połowy lutego) należy prowadzić obserwacje przy pomocy żółtych naczyń. W tym celu należy ustawić żółte naczynia w odległości przynajmniej 20 m od brzegu pola. Naczynia kontrolować systematycznie (dwa razy w tygodniu).

Stosując żółte naczynia należy przestrzegać następujących zasad:

  • stosować pojemniki barwy żółtej jak najbardziej zbliżonej do koloru kwiatów rzepaku, z małymi otworkami w pobliżu krawędzi, które zapobiegają przelewaniu się wody wraz z odłowionymi owadami,
  • do wody znajdującej się w pojemnikach należy dodawać kilka kropli płynu zmniejszającego napięcie powierzchniowe (zmniejsza możliwość ucieczki szkodnika), a w czasie przymrozków i mrozów naczynia można napełniać zimowymi płynami stosowanymi do spryskiwaczy szyb samochodowych,
  • żółte naczynia ustawia się około 20 m w głąb plantacji, licząc od brzegu pola; na dużej powierzchni rzepaku naczynia należy ustawić na każdym brzegu pola zawsze na wysokości wierzchołków roślin, a w miarę wzrostu rzepaku należy regulować wysokość ich umiejscowienia,
  • kontrola naczyń powinna się odbywać regularnie o tej samej porze dnia (należy przeliczyć złowione chrząszcze i usunąć je z pojemnika), najlepiej w południe. Zabieg należy wykonać, gdy w ciągu kolejnych 3 dni średnia liczba chrząszczy w jednym żółtym naczyniu wyniesie około 10 sztuk.

Zabieg chemiczny przeciwko chrząszczom przeprowadza się na ogół bardzo wcześnie, zaraz po nalocie na plantacje rzepaku, jeszcze przed składaniem jaj przez chrząszcze, na podstawie progu szkodliwości. Naloty chowacza brukwiaczka mogą przeciągać się w czasie i już wkrótce po zabiegu (szczególnie przy ciepłej pogodzie) należy wznowić kontrolę liczebności chrząszczy w celu ustalenia potrzeby drugiego zabiegu.

Chowacz czterozębny Ceutorhynchus quadridens Marsh

Chowacz czterozębny

Opis gatunku i szkodliwość

Chrząszcz chowacza czterozębnego (Ceutorhynchus quadridens Marsh.) ma długość 2,5-3 mm, jest brązowy z szarozielonym odcieniem. Na górnej stronie między pokrywami przy przedpleczu ma jasną plamkę, która jest zasadniczą cechą odróżniająca ten gatunek chowacza od innych. Odnóża są barwy czerwonożółtej do rdzawobrązowej. Samiec ma cały ryjek owłosiony, a samica tylko w części nasadowej.

Jajo jest białe, owalne, długości 0,5 mm. Larwa jest beznoga, biała, z ciemno- brązową głową, długości 4-5 mm. Poczwarka jest biała, długości do 4 mm.

Chowacz czterozębny zimuje w ściółce liściastej lub iglastej oraz w glebie na głębokości do 8 cm. Pojawia się na polach rzepaku o kilka dni później niż chowacz brukwiaczek. Po odbyciu żeru uzupełniającego następuje składanie jaj w wygryzione jamki na ogonkach liściowych lub nerwach głównych. Po upływie 6-11 dni wylęgają się larwy. Larwy żerują w ogonkach liściowych, nerwach głównych i łodygach przemieszczając się w kierunku korzenia. Po 3-4 tygodniach rozwoju wygryzają w pobliżu szyjki korzeniowej otwór przez który wypadają do gleby i tam się przepoczwarczają.

Pierwsze widoczne objawy występowania chowacza czterozębnego to “ukłucia” na nerwach głównych i ogonkach liściowych, wykonane przez samice w celu złożenia jaj. We wnętrzu łodygi żerują białawe larwy w brązowych chodnikach (chodniki zabarwione przez odchody). W przeciwieństwie do uszkodzeń powodowanych przez chowacza brukwiaczka, łodyga rzepaku nadal rośnie prosto (podczas wzrostu nie dochodzi do deformacji łodygi). Podczas silnego uszkodzenia łodygi mogą wystąpić zahamowania we wzroście roślin i przy silniejszym wietrze mogą się one łamać.

Z powodu braku skrzywień i zniekształceń łodyg wykrycie szkód powodowanych przez chowacza czterozębnego może być dość trudne. Straty w plonach mogą wynieść ponad 20% z powodu łamania i wylegania uszkodzonych roślin. Sucha wiosna zwiększa straty plonu nasion.

Wydrążone w dolnej części łodygi otwory stanowią bramę dla wtórnych infekcji wywoływanych przez suchą zgniliznę kapustnych zgniliznę twardzikową, szarą pleśń i wertycyliozę.

Zwalczanie

Obserwacje w celu stwierdzenia obecności chowacza czterozębnego na plantacji rzepaku przeprowadzamy podobnie jak w przypadku chowacza brukwiaczka. Od wczesnej wiosny należy prowadzić obserwacje przy pomocy żółtych naczyń. W tym celu należy ustawić żółte naczynia w odległości przynajmniej 20 m od brzegu pola. Naczynia kontrolować systematycznie (dwa razy w tygodniu).

Stosując żółte naczynia należy przestrzegać następujących zasad:

  • stosować pojemniki barwy żółtej jak najbardziej zbliżonej do koloru kwiatów rzepaku, z małymi otworkami w pobliżu krawędzi, które zapobiegają przelewaniu się wody wraz z odłowionymi owadami,
  • do wody znajdującej się w pojemnikach należy dodawać kilka kropli płynu zmniejszającego napięcie powierzchniowe (zmniejsza możliwość ucieczki szkodnika), a w czasie przymrozków i mrozów naczynia można napełniać zimowymi płynami stosowanymi do spryskiwaczy szyb samochodowych,
  • żółte naczynia ustawia się około 20 m w głąb plantacji, licząc od brzegu pola; na dużej powierzchni rzepaku naczynia należy ustawić na każdym brzegu pola zawsze na wysokości wierzchołków roślin, a w miarę wzrostu rzepaku należy regulować wysokość ich umiejscowienia,
  • kontrola naczyń powinna się odbywać regularnie o tej samej porze dnia (należy przeliczyć złowione chrząszcze i usunąć je z pojemnika), najlepiej w południe. Zabieg należy wykonać, gdy w ciągu kolejnych 3 dni średnia liczba chrząszczy w jednym żółtym naczyniu wyniesie około 20 sztuk.

Zabieg chemiczny przeciwko chrząszczom przeprowadza się na ogół bardzo wcześnie, zaraz po nalocie na plantacje rzepaku, jeszcze przed składaniem jaj przez chrząszcze, na podstawie progu szkodliwości. Kilka dni po zabiegu (szczególnie przy ciepłej pogodzie) należy wznowić kontrolę liczebności chrząszczy w celu ustalenia potrzeby drugiego zabiegu.

Mszyca czeremchowo-zbożowa Rhopalosiphum padi (L.)

Forma uskrzydlona mszycy czeremchowo-zbożowej. Fot. Maciej Gałęzewski Kolonia bezskrzydłych mszyc. Fot. Maciej Gałęzewski

Opis gatunku

Dorosłe owady osiągają długość 1,6-2,4 mm, mają czarną głowę, tułów i syfony, a odwłok oliwkowo zielony z brązowymi płytkami bocznymi. Larwy są koloru zielonego. Charakterystyczną cechą tego gatunku są syfony dwa razy dłuższe od ogonka z wyraźnym rozszerzeniem na końcu w kształcie kołnierzyka oraz lekko przewężony u nasady ogonek. Jest to gatunek dwudomny, migrujący z czeremchy na zboża i trawy. Z zimujących na czeremsze jaj wylęgają się w I połowie kwietnia założycielki rodu, z których w drugim pokoleniu rodzą się uskrzydlone migrantki rozpoczynające w połowie maja lub w zależności od panujących warunków pogodowych na przełomie maja i czerwca, przeloty na letnie rośliny żywicielskie. Intensywność przelotów wzrasta często gdy średnia temperatura dobowa przekracza 15°C.

Latem rozwijają się na łodygach i liściach zbóż liczne kolonie bezskrzydłych populacji mszyc, w których okresowo powstają letnie formy uskrzydlone odbywające loty dyspersyjne w uprawach. Na zbożach rozwija się do 12 pokoleń mszycy czeremchowo zbożowej, a każda dzieworódka może urodzić ok. 70 larw. Jesienne reemigracje na czeremchę rozpoczynają się zwykle w pierwszej połowie września i trwają do pierwszych dni listopada.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Mszyce wysysają soki z rozwijających się źdźbeł, ponadto osobniki uskrzydlone przenoszą choroby wirusowe. Wcześnie nalatujące mszyce na uprawy zbóż, atakują rośliny w fazie krzewienia (faza rozwojowa w skali BBCH 2/20–29) lub na początku kłoszenia (faza rozwojowa w skali BBCH 5/51) powodują więdnięcie i usychanie, względnie zahamowanie ich wzrostu. Szkodliwe są zarówno larwy jak i postacie dorosłe rozwijające się w licznych populacjach na liściach i kłosach i mogą doprowadzić do ubytku plonu ok. 10 dt/ha. Spada też wyraźnie masa tysiąca nasion, natomiast na spadzi wydzielonej przez żerujące mszyce rozwijają się grzyby chorobotwórcze.

Istotnym aspektem szkodliwości mszyc jest ich udział w przenoszeniu wirusów chorobotwórczych, wśród których najważniejszy jest wirus żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV).

Duże znaczenie dla ochrony roślin ma monitoring lotów mszyc, a zwłaszcza mszycy czeremchowo-zbożowej wykonywany przy użyciu żółtych pułapek wodnych lub aparatów ssących pozwalających wcześnie stwierdzić ich obecność w powietrzu, a wkrótce także na uprawach zbóż.

W okresie ciepłej jesieni, decyzja o wykonaniu zabiegu zależy od ustalenia terminu nalotu pierwszych mszyc na oziminy, często bardzo młode, zaledwie kilkudniowe siewki (faza rozwojowa w skali BBCH 0/09 do 1/11). Jesienną ocenę liczebności mszycy czeremchowo-zbożowej występującej na oziminach przeprowadzać należy przed wystąpieniem pierwszych przymrozków, a obecność mszyc można stwierdzić nacinając roślinę przy szyi korzeniowej. W tym celu należy wykopać wraz z korzeniami w różnych punktach pola po 25 roślin (pszenica, jęczmień), i nacinając rośliny należy liczyć wszystkie mszyce zarówno osobniki dorosłe jak i larwy. Ogółem, w zależności od wielkości pola, analizujemy od 100 do 150 roślin.

Wiosną ocena liczebności mszyc na plantacjach zbóż dla celów sygnalizacji powinna być prowadzona od fazy strzelania w źdźbło (skala BBCH 3/30). Mszyca czeremchowo-zbożowa występuje najliczniej przed kłoszeniem lub w okresie kłoszenia zbóż (faza rozwojowa w skali BBCH od 4/49 do 5/59). Dla określenia liczebności mszyc, w zależności od wielkości pola, analizować od 100 do 150 źdźbeł w kilku punktach pola po 10 źdźbeł wybranych losowo.

Próg szkodliwości wg zaleceń IOR: na 100 losowo wybranych źdźbłach - 5 mszyc średnio na 1 źdźbło. Plantacje ozimin wysianych we wrześniu należy zapobiegawczo opryskać zaraz po zaobserwowaniu pierwszych mszyc na wschodach co zwykle czyni się w końcu października.

Zabiegi zwalczania wykonywać również na wiosnę w okresie wystąpienia zagrożenia upraw tj. po stwierdzeniu obecności pierwszych mszyc na wszystkich gatunkach zbóż od fazy strzelania w źdźbło do fazy przed kłoszeniem (skala BBCH od 3/30 do 4/49).

Mszyca trzmielinowo-burakowa Aphis fabae Scop.

Opis gatunku

Mszyca trzmielinowo-burakowa jest gatunkiem dwudomnym. Zimuje w postaci jaj na trzmielinie, a także kalinie i jaśminowcu. Wczesną wiosną przy temperaturze 7-8°C z jaj wylęga się pierwsze pokolenie mszyc bezskrzydłych. Forma bezskrzydła dorasta do 2,2 mm długości i ma czarne, matowe ciało z brązowym lub zielonym odcieniem. Na gospodarzu zimowym rozwijają się dwa - trzy pokolenia. W ostatnim pokoleniu pojawiają się samice uskrzydlone, które przelatują na gospodarzy letnich (buraki, bób, mak itp.). Formy uskrzydlone są czarnozielone lub czerwonobrązowe i mają wąskie, bardziej wydłużone ciało niż bezskrzydłe. Mszyce te dają początek dalszym pokoleniom mszyc. Część z nich jest uskrzydlona i rozprzestrzenia się na nowe rośliny i plantacje. Latem rozwój jednego pokolenia trwa tylko 10-14 dni, zatem w okresie wegetacji może rozwinąć się kilkanaście pokoleń. Jesienią uskrzydlone mszyce przelatują z powrotem na gospodarzy zimowych – trzmielinę i jaśminowiec, gdzie wydają pokolenie mszyc bezskrzydłych. Samice tych mszyc składają na pędach krzewów jaja, które zimują.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Objawy żerowania i szkodliwości mszycy trzmielinowo – burakowej są dwojakiego rodzaju: bezpośrednie i pośrednie. Bezpośrednio mszyce uszkadzają rośliny przez nakłuwanie i wysysanie soków roślinnych. Pośrednio mszyce są szkodliwe z powodu przenoszenia w swym organizmie wirusów powodujących chorobę – żółtaczkę wirusową.

W celu określenia liczebności mszyc i ustalenia terminu zabiegu należy prowadzić systematyczne lustracje plantacji. W zależności od wielkości pola analizujemy od 100 do 150 roślin w różnych punktach pola. Jako próg szkodliwości, w przypadku ochrony buraków przed bezpośrednią szkodliwością, można przyjąć liczbę średnio 15 mszyc nieuskrzydlonych na jedną roślinę. Jeśli po pierwszym zabiegu ogólne warunki (pogoda, brak pasożytów) sprzyjają rozwojowi mszyc zaleca się dalsze zabiegi co 10-14 dni.

Jeśli celem zabiegów chemicznych ma być ochrona roślin przed zakażeniem wirusem, wówczas zabieg powinien być przeprowadzony w momencie nalotu pierwszych uskrzydlonych mszyc na plantacje. Następuje on zwykle wtedy, gdy dzienna temperatura powietrza osiągnie minimum 150C. Pomocne w ustaleniu tego terminu może być kryterium fenologiczne: pełnia kwitnienia trzmieliny.

Mszyca zbożowa Sitobion avenae (F.)

Forma uskrzydlona mszycy zbożowej z pierwszymi osobnikami bezskrzydłymi. Fot. Maciej Gałęzewski Bezskrzydła larwa. Fot. Maciej Gałęzewski Po wykłoszeniu zbóż mszyce żerują głównie na kłosach. Fot. Maciej Gałęzewski

Opis gatunku

Mszyca zbożowa to gatunek jednodomny żyjący bez zmiany żywiciela na różnych gatunkach traw i zbóż. Owady dorosłe mają 2,0-3,3 mm długości, i zmienne zabarwienie, najczęściej żółto zielone. Charakterystyczne cechy morfologiczne to brak widocznego sklerytu na odwłoku, wyraźne na tle jasnego odwłoka czarne syfony równe długością z jasnym ogonkiem.

Mszyce te zimują w postaci jaj na trawach, resztkach pożniwnych, samosiewach ale także na oziminach. Loty wiosenne uskrzydlonych osobników rozpoczynają się najczęściej w drugiej połowie maja lub na przełomie maja i czerwca. Masowe występowanie mszyc na zbożach obserwuje się zwykle w fazie kłoszenia w warunkach ciepłej i suchej pogody. Mszyca zbożowa zasiedla głównie kłosy i nie tworzy tak licznych populacji jak mszyca czeremchowo-zbożowa. Pod koniec dojrzałości mlecznej zbóż, uskrzydlone osobniki tego gatunku przelatują na kukurydzę i trawy. Późną jesienią po kopulacji z uskrzydlonymi samcami samice jajorodne składają jaja na zimowanie.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Mszyca zbożowa żeruje głównie na kłosach. Wysysając soki powoduje zmniejszenie plonu ziarna, a ponadto wydziela spadź, na której rozwijają się grzyby chorobotwórcze co obniża jakość ziarna. Szkodliwe są zarówno larwy jak i postacie dorosłe.

Ich żerowanie może doprowadzić do ubytku plonu o ok. 10 dt/ha. Spada też wyraźnie masa tysiąca nasion. Gatunek ten zdolny jest także do przenoszenia łagodnych szczepów wirusa żółtej karłowatości jęczmienia.

Decyzję o potrzebie letniego chemicznego zwalczania należy podjąć po przeprowadzeniu oceny liczebności mszyc na danym polu. W okresie od fazy pełni kłoszenia (skala BBCH 5/55) należy analizować kłosy. W tym celu, w zależności od wielkości pola, analizować od 100 do 150 kłosów w różnych punktach pola po 10 wybranych losowo kłosów.

Zabiegi zwalczania wykonywać po stwierdzeniu obecności mszyc na źdźbłach w okresie od fazy pełni kłoszenia (skala BBCH 5/55) do początku fazy dojrzałości mlecznej wszystkich gatunków zbóż (skala BBCH 7/73). Próg szkodliwości wg zaleceń IOR: na 100 losowo wybranych źdźbłach - 5 mszyc średnio na 1 kłos.

Omacnica prosowianka(Ostrinia nubilalis Hbn.)

Opis gatunku

W Polsce omacnica rozwija jedno pokolenie w ciągu roku, choć w niektóre lata (zwłaszcza suche i upalne) okresowo może pojawiać się od września, nieliczna druga generacja szkodnika.

Omacnica prosowianka należy do rzędu motyli, rodziny wachlarzykowatych. U osobników dorosłych występuje dymorfizm płciowy. Rozpiętość skrzydeł u samców wynosi 20–26 mm, a u samic 25–34 mm, natomiast długość ciała dochodzi do 12–15 mm. Przednie skrzydła samic są bladożółte z ciemnymi brzegami i dwoma falistymi liniami poprzecznymi, natomiast tylne są jaśniejsze z jasną środkową pręgą. Przednie skrzydła samców są ciemniejsze z jasnymi przepaskami, tylne natomiast są jaśniejsze.

Jaja są małe, płaskie, barwy białej lub kremowej, układane dachówkowato w złoża po 2–80 sztuk (średnio 20–30 jaj w złożu), pokryte specjalną wydzieliną tężejącą na powietrzu, zapobiegającą ich odrywaniu się od roślin.

Gąsienice przechodzą przez pięć stadiów rozwojowych. Mają zabarwienie brunatno żółte, ze słabo zaznaczonymi brązowymi plamkami na każdym segmencie i z nieco ciemniejszym paskiem na grzbiecie. W przedniej części każdego segmentu występują cztery ciemne plamki, natomiast w tylnej dwie mniejsze. Dorosłe gąsienice osiągają do 19–25 mm długości.

Poczwarka jest zwykle jasnobrązowa o długości około 17 mm.

Stadium zimującym są gąsienice przebywające w resztkach pożniwnych kukurydzy, w chwastach grubołodygowych oraz w innych roślinach żywicielskich np. pędach chmielu, prosa, sorgo. Od maja gąsienice przędą kokony i przepoczwarczają się. Od pierwszej połowy czerwca rozpoczynają się wyloty motyli. Lot motyli trwa od 4,5 do 8 tygodni. W lata suche i upalne kończy się wcześniej, natomiast w chłodne i deszczowe trwa do końca sierpnia. Szczyt lotu motyli przypada w pierwszej i drugiej dekadzie lipca.

Od drugiej dekady czerwca samice rozpoczynają składanie jaj. Są one układane w złoża najczęściej na dolnej powierzchni blaszek liści, w ich środkowej części tuż przy nerwie głównym. Najwięcej złóż jaj stwierdza się w środkowych piętrach roślin pomiędzy liśćmi 5 a 7 licząc od dołu rośliny. Maksimum składania jaj przypada pod koniec pierwszej oraz w drugiej dekadzie lipca, natomiast ostatnie złoża obserwuje się w pierwszej lub drugiej połowie sierpnia. W lata suche i upalne składanie jaj może zakończyć się już pod koniec lipca lub w pierwszych dniach sierpnia. Po 5–10 dniach z jaj wylęgają się gąsienice. Proces ten rozpoczyna się od trzeciej dekady czerwca lub pierwszej dekady lipca i trwa aż do końca sierpnia. Maksimum wylęgów gąsienic przypada natomiast w drugiej lub na początku trzeciej dekady lipca. Gąsienice żerując na kukurydzy przechodzą przez pięć stadiów rozwojowych, z których ostatnie migruje w poszukiwaniu najmniej uszkodzonych roślin kukurydzy lub chwastów o grubych łodygach, gdzie w podstawie łodygi wygryza niewielką jamkę w której zimują.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Gąsienice bezpośrednio po wylęgu uszkadzają blaszki liściowe, wiechy, zawiązki kolb, świeże znamiona kolb, liście okrywowe kolb, a także pochwy liściowe, a niekiedy nerwy główne liści.

Uszkodzenie wiech skraca okres pylenia i redukuje ilość pyłku, co w połączeniu z poprzegryzanymi znamionami żeńskich kwiatów może skutkować nierównomiernym zaziarnieniem kolb i gorszym wypełnieniem ziarniaków.

Żerowanie gąsienic na wewnętrznych powierzchniach pochew liściowych powoduje stopniowe zasychanie, natomiast wgryzanie się do nerwu głównego prowadzi najczęściej do łamania się blaszki liściowej i jej stopniowego zasychania.

Jeżeli żerowanie gąsienic przypada w okresie rozwoju zawiązków kolb, wówczas ich uszkodzenie prowadzi najczęściej do całkowitego zniszczenia tych organów.

Po wylęgu część młodych gąsienic migruje również pod liście okrywowe kolb, gdzie wyjadają tkanki z ich wewnętrznych powierzchni. Powoduje to tzw. bielenie kolb oraz przedwczesne zasychanie.

Po okresie żerowania wstępnego, który trwa 2–3 tygodnie od wylęgu, gąsienice rozpoczynają wgryzać się do łodyg oraz kolb (ziarniaków). W łodygach odżywiają się rdzeniem, wygryzając w nim liczne kanały i komory. W miejscu silnego uszkodzenia dochodzi do łamania się łodyg zarówno powyżej jak i poniżej miejsca osadzenia kolby.

W kolbach gąsienice odżywiają się początkowo miękkimi ziarniakami, lecz gdy ulegną stwardnieniu wgryzają się do osadki. Obok bezpośredniego wyjadania ziarna mogą podgryzać kolby u nasady. Prowadzi to do zwisania i opadania kolb na glebę.

Dodatkowe straty w plonach kukurydzy powstają wskutek porażania uszkodzonych tkanek przez grzyby, bakterie i wirusy, będące sprawcami wielu groźnych chorób kukurydzy. Szczególnie niebezpieczne są: fuzarioza kolb oraz zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi, których sprawcy (głównie grzyby z rodzaju Fusarium) mogą wytwarzać i kumulować w roślinach niebezpieczne mikotoksyny.

Do monitorowania obecności omacnicy prosowianki dla potrzeb określenia potrzeby i terminu jej zwalczania wykorzystuje się następujące metody obserwacyjne:

Izolator entomologiczny – od jesieni do wiosny (po zbiorze plonu) – z resztek pożniwnych kukurydzy należy pobrać co najmniej 100 łodyg kukurydzy z zimującymi gąsienicami omacnicy prosowianki i umieścić je w izolatorze entomologicznym w warunkach polowych. Od wiosny śledzi się wyloty motyli z poczwarek, zwracając uwagę na szczyt ich liczebności. Po stwierdzeniu licznego wylotu motyli obserwacje przenosi się na pole kukurydzy.

Pułapki feromonowe i pułapki świetlne – od fazy 8–9 liści (BBCH 18–19) do rozwoju pierwszych ziarniaków (BBCH 71) – monitoring plantacji na obecność motyli prowadzi się od połowy czerwca. Pułapki feromonowe lub świetlne należy umieścić w okolicy plantacji kukurydzy (ale nie w zasiewie) i kontrolować 1–2 razy w tygodniu. W przypadku pułapek feromonowych zaleca się użycie 1–2 sztuk na 1 ha. Wraz z każdym kolejnym hektarem zwiększyć liczbę pułapek o 1 sztukę. Stwierdzenie pierwszego motyla jest sygnałem, że w ciągu 7–10 dni należy wyłożyć biopreparat lub wykonać zabieg chemiczny.

Analiza na obecność jaj – od fazy 8–9 liści (BBCH 18–19) do rozwoju pierwszych ziarniaków (BBCH 71) – obserwacje na obecność złóż jaj należy prowadzić przeglądając od połowy czerwca dwa razy w tygodniu co najmniej po 50 kolejnych roślin w rzędzie w 4 miejscach plantacji po przekątnej (razem 200 roślin). Stwierdzenie pierwszych złóż jest sygnałem do natychmiastowego wyłożenia biopreparatu, natomiast obecność 6–8 złóż jaj na 100 roślinach wskazuje, że w ciągu 5–10 dni należy wykonać zabieg opryskiwania roślin.

Analiza liczby roślin uszkodzonych – w fazie dojrzałości woskowej ziarniaków (BBCH 85) – aby wyliczyć procent roślin uszkodzonych przez gąsienice należy przeglądać na powierzchni 1 ha minimum po 100 kolejnych roślin w rzędzie w 4 miejscach plantacji po przekątnej notując liczbę roślin z objawami żerowania szkodnika. Wraz z każdym kolejnym hektarem zwiększyć liczbę analizowanych roślin o 100.

Podstawą zabiegu chemicznego jest uszkodzenie w roku wcześniejszym przez gąsienice 15% roślin w uprawie na ziarno oraz 30–40% w uprawie na kiszonkę lub stwierdzenie w wyniku bieżących analiz 6–8 złóż jaj na 100 roślin.

Pryszczarek zbożowiec Haplodiplosis equestris Wagner

Pryszczarek zbożowiec przypomina wyglądem komara. Fot. Maciej Gałęzewski Czerwono-pomarańczowe jaja są składane w charakterystycznych, paciorkowatych złożach. Fot. Maciej Gałęzewski Larwy pryszczarka zbożowca. Fot. Maciej Gałęzewski

Opis gatunku

Pryszczarek zbożowiec jest ciemnowiśniową muchówką o długości około 5 mm, przypominającą wyglądem komara. Dorosłe owady pojawiają się od początku maja, a najliczniejszy lot muchówek przypada na przełom maja i czerwca. Zaraz po wylocie odbywa się kopulacja i samice przelatują na liście zbóż gdzie w okolicy III i IV międzywęźla składają jaja.

Jaja składane są w złożach na dolnej i górnej stronie blaszki liściowej, wzdłuż nerwów liścia w taki sposób, że koniec jednego jaja zawsze dotyka początku następnego.
Jaja są czerwonopomarańczowe o długości około 0,3 mm i szerokości 0,08 mm. Rozwój embrionalny trwa około 8 dni.

Młode larwy przedostają się pod pochwy liściowe zbóż i żerują na źdźbłach. Osiągają one długość około 4-5 mm i szerokość około 1 mm, mają barwę ceglastoczerwoną, a przez ich naskórek prześwieca ciemnozielona zawartość jelita. Po zakończeniu żerowania larwy schodzą do gleby gdzie zimują na głębokości około 8-10 cm. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie pryszczarka zbożowca.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Żerowanie larw przyczynia się do skrócenia źdźbła i kłosa. Duża liczebność larw na źdźbłach może zahamować rozwój roślin. W niektórych przypadkach obserwuje się pozorny brak źdźbeł, które pozostają ukryte w pochwach liściowych ostatniego liścia. W miejscach żerowania larw powstają charakterystyczne uszkodzenia w kształcie siodełkowatej bruzdy długości 0,4-0,5 cm najczęściej w III i IV międzywęźlu.

Aby ustalić potrzebę zwalczania szkodnika na zagrożonych plantacjach należy ustawić naczynia Moericke’go w kolorze żółtym lub żółte tablice pokryte klejem. Obserwacje na polu należy prowadzić od połowy kwietnia, systematycznie (co 2 dni) każdorazowo licząc odłowione muchówki Stwierdzenie powyżej 10 odłowionych owadów w jednym naczyniu lub zwiększenie się o więcej niż 10 liczby muchówek na jednej tablicy jest sygnałem do wykonania zabiegu chemicznego. Zabieg ochronny powinien być wykonany nie później niż 6-8 dni po stwierdzeniu wzmożonego lotu (szczyt lotu) szkodnika, gdy rośliny są w fazie strzelania w źdźbło. Po upływie tego okresu larwy wchodzą pod pochwy liściowe zbóż, gdzie osłonięte są przed działaniem preparatu.

Potrzebę zabiegu można też ustalić kontrolując liście zbóż w celu stwierdzenia pierwszych złóż jaj. W tym celu należy analizować w różnych losowo wybranych punktach po 1- źdźbeł, ogółem od 100 do 150 źdźbeł. Stwierdzenie jaj na 25% lub więcej analizowanych źdźbeł lub stwierdzenie średnio na zbożach ozimych 15 jaj na 1 źdźbło, a na jarych 5 jaj na źdźbło jest podstawą do wykonania zabiegu chemicznego.

Metodą pomocną przy ustalaniu terminu zwalczania jest również kryterium fitofenologiczne pojawu muchówek. Wyloty owadów dorosłych zbiegają się z początkiem kwitnienia rzepaku (Brassica napus L.) oraz pełnią kwitnienia jabłoni (Malus domestica L.).

Rolnica zbożówka Agrotis segetum Den. et Schiff.

Rolnica zbożówka Rolnica zbożówka Rolnica zbożówka

Opis gatunku

Rolnica zbożówka wydaje jedno lub dwa pokolenia w ciągu roku. Długość motyla wynosi 18-22 mm, a rozpiętość skrzydeł 27-40 mm. Samiec ma czułki grzebieniaste, a samica nitkowate. Przednie skrzydła mają barwę od jasnobrunatnej do bardzo ciemnobrązowej, tylne są jaśniejsze. Na przednich skrzydłach znajduje się dość zmienny rysunek. Przeważnie widoczne są 2 plamki – jedna nerkowata, druga okrągła. Motyle pierwszego pokolenia latają od połowy maja i w czerwcu, drugiego od sierpnia do października, ewentualnie do listopada. Dzień spędzają w ukryciu, a w nocy przylatują na kwiaty.

Samica składa od kilkuset do 2000 jaj do gleby, albo na rośliny u ich nasady, najczęściej na chwastach z rodziny komosowatych lub babkowatych. Jaja początkowo są mleczno-białe z połyskiem, następnie czerwonawe, tuż przed wylęgiem ciemniejące, długości 0,4-1,7 mm i szerokości 0,02-1,1 mm, o bardzo bogatym i charakterystycznym urzeźbieniu w postaci wielu żeberek biegnących promieniście. Rozwój embrionalny trwa od 5-9 dni (przy 19-24°C). Gąsienice przechodzą 6 stadiów larwalnych. Gąsienice pierwszych dwóch stadiów są żółtozielone i pokryte delikatnymi włoskami. Starsze gąsienice są grube, walcowate, ziemistoszare z tłustym połyskiem. Wzdłuż grzbietu i po bokach ciągną się ciemne smugi. Głowa gąsienic jest brązowa. Charakterystyczną cechą dla tej rodziny jest spiralne zwijanie się gąsienic w czasie spoczynku i w momencie zaniepokojenia. Zimują wyrośnięte gąsienice w glebie, najczęściej w stadium L5 i L6, na głębokości 25-30 cm.

Wiosną następuje przepoczwarczenie w glebie na głębokości 5-10 cm. Rdzawoczerwona poczwarka ma długość 16-20 mm.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Gąsienice są polifagiczne i żerują na większości roślin uprawnych. Pierwsze stadia żerują na dolnej stronie liści zeskrobując miękisz, a później wyjadają małe otworki pozostawiając żyłki. W miarę wzrostu rolnic zmienia się charakter ich żerowania i zwiększa się szkodliwość. Podczas dnia chowają się w glebie, nocą podcinają rośliny. Największe szkody są wtedy, gdy żerowanie gąsienic zbiega się ze wschodami i początkowym rozwojem roślin. W uprawach buraka gąsienice II pokolenia powodują charakterystyczne uszkodzenia bulw w postaci jamek lub dziurawiąc je na wylot. Szkodliwość gąsienic zwiększa się od stadium L3, a szczególnie żarłoczne są gąsienice ostatnich dwóch stadiów, które gromadzą substancje zapasowe na zimowanie.

Skuteczność zwalczania uzależniona jest od terminu wykonania zabiegu. Należy zaobserwować termin początku lotu motyli rolnic, który jest zmienny i zależy od warunków termicznych w poszczególnych latach. Najdokładniej można to ustalić za pomocą samołówki lub pułapki feromonowej. Złowienie samołówką w ciągu 2-3 dni więcej niż jednego motyla jest liczbą krytyczną wskazującą na początek masowego lotu, a po dodaniu do tej daty 30-35 dni otrzymujemy optymalny termin wykonywania zabiegu. Jeśli w czasie lotu motyli, składania jaj i wylęgu młodych gąsienic panują susze i wysokie temperatury to zabieg należy wykonać wcześniej. Opóźnienie terminu zabiegu powoduje mniejszą skuteczność. Najlepsze wyniki daje zwalczanie rolnic w stadium L2, ponieważ zbyt wczesne wykonanie zabiegu grozi tym, iż cała populacja rolnic nie zostanie zniszczona, zwłaszcza gdy okres lotu motyli jest bardzo rozciągnięty w czasie. Bardzo ważne jest częste lustrowanie plantacji i sprawdzanie wieku (wielkości) rolnic.

Jedną z metod ustalania terminu zwalczania może być również kryterium fitofenologiczne pojawu motyli. Wyloty owadów dorosłych zbiegają się z początkiem kwitnienia derenia świdwy (Cornus sanguinea).

W celu określenia liczebności gąsienic wykonujemy lustrację pół (w godzinach popołudniowych). Stwierdzenie 6 młodych gąsienic w stadium L1 i L2 na 1 m2 jest podstawą do wykonania zabiegu chemicznego.

Skrzypionki Oulema spp.

Skrzypionki Skrzypionki Skrzypionki Skrzypionki Skrzypionki Skrzypionki Skrzypionki

Opis gatunku

Wiosną, gdy temperatura powietrza przez 2-3 dni przekracza około 10°C na roślinach żywicielskich (głównie jęczmień, pszenica, pszenżyto i owies, rzadziej plantacje żyta) pojawiają się chrząszcze skrzypionki zbożowej (Oulema melanopus) i skrzypionki błękitek (Oulema gallaeciana). Chrząszcze skrzypionki zbożowej są zielonkawe lub niebieskawe o metalicznym połysku. Przedplecze i nogi mają czerwone, stopy i 11-członowe czułki czarne. Długość ciała wynosi 4-5 mm. Chrząszcze skrzypionki błękitek są nieco mniejsze (długość ciała 3,5-4 mm) mają barwę ciemnoniebieską z metalicznym połyskiem. Przez jakiś czas żerują na liściach (żer uzupełniający), a następnie po kopulacji samice składają jaja od połowy maja do połowy czerwca. Jaja długość około 1 mm, koloru miodowożółtego składane są na górnej stronie blaszki liściowej zbóż wzdłuż nerwów pojedynczo lub po kilka w jednym rzędzie.

Po upływie około dwóch tygodni z jaj wylęgają się larwy, które wyjadają tkankę miękiszową wzdłuż nerwów liścia. Przepoczwarczenie larw skrzypionki zbożowej odbywa się w glebie w kokonach na głębokości do 5 cm. Larwy skrzypionki błękitek przepoczwarczają się na roślinach w piankowych kokonach. Kokony spotyka się na liściach, w pochwach liściowych, na źdźbłach i kłosach. Stadium poczwarki trwa około 12 dni. Po przepoczwarczeniu chrząszcze skrzypionek żerują jeszcze przez jakiś czas na trawach i samosiewach, po czym kryją się na zimowanie. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Szkodliwość chrząszczy skrzypionek, żerujących na liściach zbóż, polega na niszczeniu tkanki miękiszowej liści w wyniku czego powstają wyraźne, podłużne otwory wzdłuż nerwów w różnych partiach liścia. Stadium szkodliwym są głównie larwy, które niszczą górną epidermę (skórkę) liścia i tkankę miękiszową, natomiast skórka dolna pozostaje nieuszkodzona. Po pewnym czasie dolna skórka blaszki liściowej zasycha i bieleje. W wyniku żerowania skrzypionek liście zbóż zabrudzone są lepką substancją i kałem larw.

Kiedy chrząszcze odbywają żer regeneracyjny i kopulują ze sobą należy systematycznie dokonywać obserwacji. Stwierdzenie 10-15 chrząszczy na 1m2 w uprawach pszenicy ozimej daje podstawę do przewidywania większej liczebności larw na obserwowanej plantacji. Powtórną lustrację należy przeprowadzić w czasie wylęgu larw. Powinna ona dać odpowiedź co do lokalizacji miejsca masowego ich wystąpienia i szacunkowej liczebności. W tym celu należy w zależności od wielkości pola analizować od 100 do 150 źdźbeł w różnych punktach pola po 10 źdźbeł wybranych losowo.

Decyzję o potrzebie chemicznego zwalczania należy podejmować indywidualnie dla każdej plantacji, uwzględniając ekonomiczny próg szkodliwości, który wynosi:

  • 1-2 larwy na 1 źdźble pszenicy ozimej, pszenżyta ozimego i żyta,
  • 1 larwa na 2-3 źdźbła jęczmienia ozimego i jarego, pszenicy jarej, pszenżyta jarego i owsa.

Zwalczanie skrzypionek przeprowadza się w okresie kiedy na plantacjach zbóż następuje masowy wyląg larw z masowo składanych jaj i jednocześnie obserwowane są larwy obu gatunków wielkości około 4 mm z najwcześniej złożonych jaj.
Oba stadia rozwojowe określają optymalny termin zwalczania Oulema spp.

Słodyszek rzepakowy Meligethes aeneus F.

Słodyszek rzepakowy

Opis gatunku i szkodliwość

Chrząszcz jest czarny długości 2-2,5 mm, metalicznie błyszczący, o odcieniu granatowym lub ciemnozielonym, z 3-członowymi czułkami zakończonymi buławką. Jajo jest białe, wydłużone, długości 0,5 mm. Larwa jest biała, z 2-3 ciemnymi plamkami na grzbiecie, z ciemną głową, z trzema parami odnóży, osiąga 4 mm długości.

Chrząszcze zimują w ściółce, na miedzach, rowach i skrajach lasów. W temperaturze gleby około 10°C opuszczają one miejsca zimowego spoczynku i przenoszą się na kwiaty koloru żółtego (jaskier, mniszek). Na pola rzepaku przelatują w okresie przed kwitnieniem gdy temperatura powietrza osiągnie wartość powyżej 15°C. Chrząszcze przegryzają pąki, aby dostać się do pyłku kwiatowego. Ponadto samice uszkadzają pąki kwiatowe, składając w nie jaja pojedynczo (do 200 sztuk). Larwa rozwija się w pąku około 5 tygodni. Dorosłe larwy opuszczają kwiaty i zagrzebują się w ziemi, gdzie się przepoczwarczają. Chrząszcze pojawiają się w czerwcu i po krótkim okresie żerowania pod koniec sierpnia przelatują na miejsca zimowania. Słodyszek rzepakowy ma tylko jedno pokolenie w roku.

Stadium szkodliwym są chrząszcze, które niszczą pąki nadgryzając je u nasady. Jeśli faza pączkowania z powodu chłodów przedłuża się szkody mogą być bardzo duże. Uszkodzone pąki żółkną, usychają i następnie odpadają, a pozostają jedynie szypułki kwiatowe. W okresie kwitnienia chrząszcze nie wyrządzają szkód, a jeśli ich liczebność nie jest zbyt duża mogą przyczynić się do lepszego zapylania rzepaku. Larwy odżywiają się pyłkiem kwiatowym i nektarem nie wyrządzając szkód.

Zwalczanie

W celu ustalenia terminu zwalczania słodyszka rzepakowego konieczne są systematyczne obserwacje, najlepiej metodą “żółtych naczyń”, która dostarcza informacji o terminie i intensywności nalotu słodyszka na plantacje, aby zabieg wykonać tuż przed lub w trakcie szczytowego nalotu słodyszka. Tak dobrany termin wykonania opryskiwania roślin zapewni największą skuteczność. Zabieg wykonany zbyt wcześnie nie obejmie dużej liczby osobników nalatujących w czasie szczytu, natomiast wykonany za późno pozwala szkodnikom na spowodowanie znacznych uszkodzeń.

Stosując żółte naczynia należy przestrzegać następujących zasad:

  • stosować pojemniki barwy żółtej jak najbardziej zbliżonej do koloru kwiatów rzepaku, z małymi otworkami w pobliżu krawędzi, które zapobiegają przelewaniu się wody wraz z odłowionymi owadami,
  • do wody znajdującej się w pojemnikach należy dodawać kilka kropli płynu zmniejszającego napięcie powierzchniowe (zmniejsza możliwość ucieczki szkodnika), a w czasie przymrozków i mrozów naczynia można napełniać zimowymi płynami stosowanymi do spryskiwaczy szyb samochodowych,
  • żółte naczynia ustawia się około 20 m w głąb plantacji, licząc od brzegu pola; na dużej powierzchni rzepaku naczynia należy ustawić na każdym brzegu pola zawsze na wysokości wierzchołków roślin, a w miarę wzrostu rzepaku należy regulować wysokość ich umiejscowienia,
  • kontrola naczyń powinna się odbywać regularnie o tej samej porze dnia (należy przeliczyć złowione chrząszcze i usunąć je z pojemnika), najlepiej w południe.

Inną metodą oceny nalotu słodyszka rzepakowego na plantacje jest obserwacja brzegowych pasów pola. W połowie każdego brzegu pola należy w różnych punktach w odstępach 2-3 metrowych wybrać losowo po 5 roślin i policzyć znajdujące się na nich chrząszcze, a następnie obliczyć ile przypada średnio na 1 roślinę.

Chrząszcze można również liczyć wybierając losowo po 10 roślin w różnych miejscach pola, ogółem w zależności od jego wielkości od 100 do 150 sztuk, a następnie obliczyć ile chrząszczy przypada średnio na 1 roślinę.

Progiem szkodliwości dla słodyszka rzepakowego w okresie zwartego kwiatostanu jest stwierdzenie 1-2 chrząszczy na 1 roślinie, natomiast w fazie luźnego kwiatostanu 3-5 chrząszczy na 1 roślinie.

Stonka kukurydziana(Diabrotica virgifera virgifera LeConte)

Opis gatunku

Stonka kukurydziana w warunkach klimatu umiarkowanego rozwija jedno pokolenie w ciągu roku.

Stonka kukurydziana należy do rzędu chrząszczy, rodziny stonkowatych.

Ciało chrząszczy jest wydłużone, długości do 6,8 mm o zmiennym ubarwieniu począwszy od różnych odcieni żółci, poprzez jasną zieleń aż do lekko pomarańczowego. Przez pokrywy skrzydeł samic przebiegają ciemne pasy, natomiast u samców większa część ich powierzchni jest jednolicie ciemna, bez charakterystycznego paskowania. Ponadto występują u obojga płci zarówno osobniki jednolicie jasno lub jednolicie ciemno zabarwione jak i o różnym paskowaniu.

Jaja są niewielkie, owalne, o długości około 0,5 mm. Najczęściej przybierają barwę żółtą lub żółtobiałą.

Larwy są wydłużone, barwy białej lub biało-kremowej. Posiadają brązową głowę oraz tarczkę analną w kształcie litery V zlokalizowaną na końcu ciała, a także niewielkie, słabo wykształcone odnóża. Przechodzą przez trzy stadia rozwojowe, z których ostatnie osiąga do 18 mm długości.

Poczwarka przypomina swoją budową oraz wielkością osobnika dorosłego. Posiada dobrze widoczne poszczególne części ciała o zabarwieniu biało-kremowym, które otacza cienka błonka.

Rozwojowi stonki kukurydzianej sprzyjają plantacje kukurydzy prowadzone w monokulturze. Stadium zimującym są jaja składane przez samice od lata aż do późnej jesieni do gleby w pobliżu roślin kukurydzy. Na wiosnę rozpoczyna się wylęg larw. Jest on rozłożony w czasie i stymulowany przez dwutlenek węgla oraz pewne substancje chemiczne wydzielane przez system korzeniowy młodych roślin kukurydzy. Wylęg larw rozpoczyna się od kwietnia lub maja, ze szczytem liczebności w czerwcu, a trwa nawet do sierpnia. Larwy przechodzą przez trzy stadia rozwojowe, z których ostatnie trwa najdłużej. Dojrzałe osobniki trzeciego stadium larwalnego sukcesywnie, począwszy od końca czerwca przepoczwarczają się w glebie. Stadium poczwarki w optymalnej temperaturze trwa 10 dni, po czym od pierwszej dekady lipca pojawiają się osobniki dorosłe. Największą liczebność chrząszczy obserwuje się od końca lipca do drugiej połowy sierpnia, ze szczytem liczebności przypadającym w pierwszej lub drugiej dekadzie sierpnia. Chrząszcze żerują na kukurydzy aż do drugiej połowy października.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Larwy żerując w glebie na systemie korzeniowym kukurydzy powodują zakłócenia w procesie pobierania wody i składników odżywczych oraz ich transporcie do nadziemnych organów wegetatywnych i generatywnych. Przy silnie ogryzionym systemie korzeniowym zostaje zakłócone, a niekiedy nawet całkowicie zahamowane odżywianie rośliny, wskutek czego jej nadziemne części stopniowo żółkną, więdną, a niekiedy zasychają. W wyniku tego formujące się kolby są z reguły mniejsze, a ziarniaki drobniejsze i gorzej wypełnione, przez co plon ziarna jest niższy. Ponadto zniszczenie korzeni prowadzi do wylegania roślin, co bardzo utrudnia, a niekiedy nawet uniemożliwia zebranie plonu. Objawy wylegania roślin mogą być mylone z uszkodzeniami powodowanymi przez gąsienice rolnic. Dodatkowe szkody związane z żerowaniem larw powstają wskutek wnikania przez uszkodzone tkanki wirusów, bakterii i grzybów powodujących groźne choroby.

Żerowanie chrząszczy prowadzi do strat gospodarczych wówczas, gdy ich liczebność jest duża. Podstawowym pokarmem chrząszczy jest pyłek kukurydzy, lecz gdy go zabraknie wówczas żerują na świeżych znamionach, na miękkich ziarniakach, a także na blaszkach liściowych. Z gospodarczego punktu widzenia najniebezpieczniejsze jest przegryzanie znamion żeńskich kwiatów, które prowadzi do zakłóceń w ich zapylaniu. W wyniku tego kolby są mniejsze, niekiedy zdeformowane, o obniżonej liczbie ziarniaków. Obok zmniejszenia plonu ziarna, chrząszcze przyczyniają się także do pogorszenia zdrowotności roślin na których żerują, gdyż ułatwiają ich porażanie przez szereg chorób, zwłaszcza fuzariozę kolb (Fusarium spp.).

Do monitorowania obecności stonki kukurydzianej dla potrzeb określenia potrzeby i terminu jej zwalczania wykorzystuje się następujące metody obserwacyjne:

Ocena liczebności larw – od 9 liści do fazy wiechowania (BBCH 19–59) – na plantacjach prowadzonych w monokulturze, w celu określenia liczebności larw co tydzień pobiera się po minimum 10 korzeni z otaczającą je glebą w pięciu miejscach plantacji po przekątnej (razem 50 roślin). Pomocne jest zanurzanie korzeni wraz z glebą w wodzie z dodatkiem soli kuchennej, co spowoduje wypływanie larw ku powierzchni wody. Należy obliczyć średnią liczbę larw.

Ocena stopnia uszkodzenia korzeni – od fazy 3. kolanka do fazy wiechowania (BBCH 33–51) – w celu obliczenia procentu roślin uszkodzonych przez larwy na powierzchni 1 ha kukurydzy uprawianej w monokulturze należy pobrać losowo po 10 korzeni w 10 miejscach zasiewu po przekątnej (razem 100 roślin) poszukując objawów żerowania szkodnika. Ocenę uszkodzenia sytemu korzeniowego wykonać za pomocą 6-stopniowej skali IOWA, gdzie stopień 1 – oznacza brak uszkodzeń, a stopień 6 – całkowite zniszczenie korzeni. Analizę zaleca się wykonać dwa razy w ciągu kolejnych 2 tygodni z uwagi na ewentualne szybkie wytwarzanie przez rośliny korzeni dodatkowych.

Zastosowanie pułapek feromonowych – od fazy 3. kolanka do końca wegetacji (BBCH 33–97) – w celu określenia liczebności chrząszczy na 1 ha uprawy należy od końca czerwca lub początku lipca zainstalować minimum 2 pułapki feromonowe w odległości jedna od drugiej co najmniej 50 metrów. Pułapki sprawdzać dwa razy w tygodniu, począwszy od lipca do października. Wraz z każdym kolejnym hektarem zwiększyć liczbę pułapek o 2. Wyraźny wzrost liczby odławianych chrząszczy jest sygnałem do wykonania zabiegu chemicznego zwalczania. Od sierpnia dodatkowo zaleca się użyć pułapki pokarmowe zwabiające osobniki obojga płci.

Zabieg chemicznego zwalczania larw należy przeprowadzić na plantacjach prowadzonych w monokulturze po wyborze odpowiedniego zarejestrowanego środka ochrony roślin. Chemiczne zwalczanie chrząszczy prowadzić w okresie ich największej liczebności.

Stonka ziemniaczana Leptinotarsa decimlineata Say

Złoże jaj na spodniej stronie liścia. Fot. Magda Jakubowska Larwy tuż po wylęgu. Fot. Maciej Gałęzewski Starsze stadia rozwojowe larw. Fot. Magda Jakubowska

Opis gatunku

Chrząszcze stonki ziemniaczanej mają długość około 10 mm, żółte lub pomarańczowe zabarwienie z 10 czarnymi paskami na pokrywach i czarnymi plamami na przedpleczu, z których środkowe układają się w kształcie litery V.

Po przezimowaniu w glebie, wiosną, gdy jej temperatura przekroczy 15°C wychodzą na powierzchnię i po odnalezieniu ziemniaków żerują i kopulują. Intensywnie żółte jaja, długości 1,2 mm składane są w złożach do kilkudziesięciu sztuk na spodniej stronie liści ziemniaka Składanie jaj jest rozciągnięte w czasie, a w temperaturze poniżej 12°C może być wstrzymane. Ich rozwój w zależności od temperatury waha się od 10 do 19 dni.

Larwy mają długość 1-15 mm, a ich ciało jest zabarwione na czerwono z wyjątkiem czarnych nóg, głowy, tarczki grzbietowej i brodawek na bokach ciała. W trakcie ich rozwoju trwającego 11-30 dni, mają miejsce trzy linienia. Do określenia wieku larwy ważne są wymiary puszki głowowej, które wynoszą: dla L1 0,5-0,6 mm, L2 0,8-1,0 mm, L3 1,3-1,7 mm, L4 2,0-2,5 mm. Larwy L4 schodzą do gleby na głębokość 2-5 cm i tam się przepoczwarczają.

Po 3 tygodniach pojawiają się pierwsze chrząszcze drugiego pokolenia, a ich masowe wychodzenie przypada zazwyczaj pod koniec lipca i na początku sierpnia. Pod koniec lata chrząszcze pokolenia letniego schodzą do gleby na zimowanie.

Opis uszkodzeń / sygnalizacja termin zabiegu / Progi szkodliwości

Uszkodzenia roślin ziemniaka powodowane są zarówno przez chrząszcze jak i przez larwy. Zjadają one przede wszystkim blaszkę liściową roślin, przy czym młode larwy wygryzają małe otwory w liściu, natomiast starsze larwy i chrząszcze obgryzają także brzegi liści. w przypadku braku liści larwy i chrząszcze stonki obgryzają pędy boczne i łodygi, a przy braku zielonych części uszkadzają bulwy. Największe szkody wyrządzają chrząszcze zimowe zaraz po wyjściu z zimowisk i przed składaniem jaj, larwy w stadium L3 i L4 oraz młode chrząszcze letniego pokolenia. Obniżka plonu spowodowana żerowaniem stonki ziemniaczanej w skrajnych przypadkach może przekroczyć 80%.

W celu wyznaczenia terminu zabiegu należy prowadzić systematyczne obserwacje kontrolne na plantacjach ziemniaka, które umożliwią określenie terminów pojawiania się poszczególnych stadiów rozwojowych szkodnika oraz ocenę jego liczebności.

Pomocną w określaniu ważnych stadiów rozwojowych jest fenologia roślin wskaźnikowych. Wyląg larw zbiega się z pełnią kwitnienia bzu czarnego (Sambucus nigra), grochodrzewu (Robinia pseudoaccacia), początkiem kwitnienia bławatka (Centaurea cyanus), a masowy wyląg larw kiedy obserwowane jest kwitnienie i przekwitanie lipy drobnolistnej (Tilia cordata). Ponadto pomocną jest metoda sum temperatur efektywnych. Wyląg larw następuje przy sumie 106°C licząc od wychodzenia chrząszczy zimowych, a masowy wyląg larw przy 220°C (próg fizjologiczny wynosi 11,5°C).

Dla określenia liczebności szkodnika (chrząszcze, jaja i larwy) analizujemy w zależności od wielkości pola od 100 do 150 roślin w różnych punktach pola po 10 roślin wybranych losowo. Jako próg szkodliwości przyjmuje się występowanie 1-2 zimujących chrząszczy na 25 roślin wczesnych odmian ziemniaka lub 10 złóż jaj na 10 roślin lub średnio 15 larw na jednej roślinie. Na późnych odmianach ziemniaka zaleca się także uzupełniający zabieg chemiczny w przypadku licznego wylotu chrząszczy pokolenia letniego.

Preparaty chemiczne służące do zwalczania stonki ziemniaczanej zaliczane są do dwóch grup. Pierwsza obejmuje insektycydy zalecane do stosowania w okresie masowego składania jaj i wylęgu pierwszych larw (zaliczamy tu preparaty biologiczne i regulatory rozwoju chityny). Preparaty drugiej grupy charakteryzują się większą skutecznością zwalczania starszych stadiów rozwojowych i można je stosować w okresie wystąpienia larw L2-L3.

Śmietka ćwiklanka Pegomyia hyoscyami Panz.

Śmietka ćwiklanka - owad dorosły. Fot. M.Gałęzewski Śmietka ćwiklanka - larwy wewnątrz miny. Fot. M. Gałęzewski Śmietka ćwiklanka - uszkodzenia. Fot. M.Gałęzewski Śmietka ćwiklanka - uszkodzenia. Fot. M.Gałęzewski

Opis gatunku

Muchówka śmietki ćwiklanki ma długość 5–8 mm, zabarwienie ciemnoszarozielone i ceglastoczerwone oczy. Głowa samców jest srebrzystoszara z brunatnym paskiem, a u samic pomiędzy oczami znajduje się duża żółta plama. Nogi mają barwę brudnożółtą.
Jaja są białe i mają ok. 0,8 mm długości i 0,3 mm szerokości.

Larwy długości do 7,5 mm, z przednią częścią ciała nieco cieńszą, mają barwę białą lub żółtawą i są beznogie. Larwy mają charakterystyczne narządy gębowe, w kształcie dwóch czarnych haczyków.
Bobówka jest beczułkowata, brązowa, długości 5-6 mm.

Zimują larwy śmietki ćwiklanki w postaci bobówki w ziemi, na głębokości do 15 cm. Wiosną na początku maja larwy przepoczwarczają się i wylatują muchówki. Samice składają jaja na dolnej stronie liści buraków, a także na liściach szpinaku i komosy. Jedna samica składa około 50-70 jaj, od kilku do kilkunastu razem. Po upływie około 4-8 dni wylegają się larwy, które wkrótce przedostają się do wnętrza liścia wygryzając tkankę miękiszową (minowanie). Stadium larwalne I pokolenia trwa 5-20 dni, II pokolenia 3–15 dni, a III pokolenia 9–14 dni. Po ostatnim linieniu dojrzałe larwy wychodzą z liści do ziemi, gdzie zapoczwarczają się na głębokości od 2 do 5 cm.

W ciągu roku mogą wystąpić 2, a niekiedy 3 pokolenia. Larwy ostatniego pokolenia zimują. Larwy śmietki ćwiklanki żerują wewnątrz liści (minują) buraków cukrowych, pastewnych i ćwikłowych oraz szpinaku i chwastów z rodziny komosowatych (Chenopodiaceae).

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

Uszkodzenia roślin powodują larwy śmietki, których szkodliwość polega na drążeniu w liściach korytarzy – min, w których rozwijają się larwy. W wyniku żerowania larw na liściach powstają nieregularne, początkowo jasnozielone, później brunatnawe przebarwienia (miny). Wewnątrz widoczna jest jedna lub więcej białych larw długości 2–8 mm. Duża ilość larw ogranicza powierzchnię asymilacyjną liści wpływając ujemnie na plon korzeni i liści. Szczególnie niebezpieczne jest I pokolenie, ponieważ żeruje na młodych roślinach.

Obserwacje na burakach cukrowych należy rozpocząć od momentu wylotu pierwszych muchówek (co zbiega się fenologicznie z kwitnieniem czereśni i jabłoni). Należy analizować po 25 roślin wybieranych losowo w różnych punktach pola, ogółem od 100 do 150 w zależności od wielkości pola w celu stwierdzenia obecności jaj śmietki I pokolenia na liściach buraków. Od stwierdzonej liczby jaj przypadających średnio na jedną roślinę uzależnia się podjecie decyzji o zwalczaniu.

Stwierdzenie średnio 7 jaj na roślinę w fazie 2 liści lub 14 jaj na roślinę w fazie 4 liści lub 2 larw na jeden liść lub uszkodzenia ponad 20% powierzchni asymilacyjnej liści jest sygnałem do przeprowadzenia zabiegu.

Pierwszy zabieg należy przeprowadzić w okresie wylęgu larw śmietki ćwiklanki I pokolenia. Przypada to w ostatniej dekadzie maja do początku czerwca. Dalsze zabiegi w miarę zwiększania się liczebności szkodnika z uwzględnieniem progu szkodliwości. Termin zwalczania II pokolenia przypada w lipcu.

Choroby

Chwościk buraka Cercospora beticola Sacc

Opis objawów

Chwościk buraka jest jedną z najgroźniejszych chorób grzybowych buraka cukrowego. Od połowy czerwca na zewnętrznych liściach buraków pojawiają się najpierw pojedyncze, drobne, szarobrunatne, a później srebrzystoszare, nekrotyczne plamki o średnicy 2-4 mm, otoczone czerwoną lub czerwonobrunatną obwódką.

W miarę rozwoju choroby liczba plam szybko się zwiększa i może objąć znaczną powierzchnię blaszki liściowej. Przy silnym porażeniu zewnętrzne liście zaczynają przebarwiać się na kolor żółty, a później brunatny, marszczą się i zamierają. Porażona roślina wytwarza nowe liście co powoduje charakterystyczne, stożkowate wyciągnięcie się “głowy” korzenia. W przypadku silnego porażenia roślina może stracić do 80% liści okółkowych.

Patogen zimuje na porażonych resztkach roślin pozostawionych na polu po zbiorze. Konidia rozprzestrzeniają się przez wiatr, opady deszczu lub przez owady. Optymalne warunki rozwoju patogena zapewnia temperatura z zakresu od 250C do 350C przy wilgotności względnej powietrza od 90% do 95%. W temperaturach poniżej 15°C nowe infekcje prawie w ogóle nie następują. W okresie wegetacji wytarzają się 3-4 generacje patogena. Rozwój jednej generacji trwa 3-4 tygodnie.

Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Najwcześniej objawy choroby w postaci plam pojawiają się na plantacjach buraków sąsiadujących z zeszłorocznymi plantacjami. Zabiegi ochronne przeciwko C. beticola należy rozpocząć z chwilą wystąpienia pierwszych objawów chorobowych. Bezpośrednie i regularne obserwacje buraków na plantacjach pozwalają określić moment pojawienia się pierwszych plam, a tym samym ustalić termin pierwszego zabiegu. W tym celu, w zależności od wielkości plantacji należy analizować od 100 do 150 roślin w różnych punktach na obrzeżach pola po 25 roślin.

Próg szkodliwości chwościka buraka jest uzależniony od daty obserwacji i wynosi:

  • do 5.VIII; 5% roślin z objawami nowej infekcji
  • od 5.VIII do 15.VIII; 25% roślin z objawami nowej infekcji
  • od 15.VIII do 5.IX; 45% roślin z objawami nowej infekcji

Jeśli do 15.IX obserwuje się nadal więcej niż 45% roślin z objawami nowej infekcji zalecany jest dodatkowy zabieg.

Czerń krzyżowych Alternaria spp.

Opis objawów

Choroba występuje we wszystkich fazach rozwojowych rzepaku od siewek aż do wytworzenia nasion. Sprawcami choroby są grzyby z rodzaju Alternaria, w tym głównie Alternaria brassicae oraz Alternaria brassicicola i Aalternaria alternata. Objawy widoczne są na wszystkich organach roślin. Na liściach są to brązowe lub czarne, często koncentrycznie, strefowane lub nieregularne plamy o różnej wielkości. Na łodygach i łuszczynach plamy te są brunatno-czarne, podłużne lub owalne, często wyraźnie odgraniczone.

Pierwotnym źródłem zakażenia są porażone nasiona i resztki pożniwne. Zarodniki konidialne tworzą się na powierzchni plam i rozprzestrzeniają się przez wiatr oraz deszcz. Grzyb wnika do rośliny przez kutikulę i szparki oddechowe. Porażone liście stopniowo tracą zdolność asymilacyjną i obumierają, mogą też stanowić źródło infekcji dla łuszczyn. Porażone łuszczyny szybciej zasychają, a nasiona osypują się. Nasiona są słabiej wykształcone, często znacznie zasiedlone powierzchniowo i wewnętrznie przez patogeny. W warunkach ciepłej (17 - 25°C) i wilgotnej pogody choroba ta może powodować duże straty w plonie.

Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Sprawców czerni krzyżowych zwalcza się jesienią w fazie od 6 do 8 liści lub wiosną po ruszeniu wegetacji oraz od momentu kwitnienia do wytworzenia pierwszych łuszczyn. Ten ostatni termin zabiegu zwłaszcza w przypadku dużego zagrożenia przez grzyby z rodzaju Alternaria ma największe znaczenie dla ochrony łuszczyn, a w konsekwencji i jakości nasion.

Aby określić próg szkodliwości, obserwuje się losowo w różnych punktach pola po 25 roślin, ogółem od 100 do 150 w zależności od wielkości pola i ocenia liczbę porażonych roślin z objawami choroby.

Próg szkodliwości , wskazujący na potrzebę wykonania zabiegu, stanowi 10–30 % roślin z objawami choroby. Wielkość ta zależy od ilości spodziewanego plonu oraz od wrażliwości uprawianej odmiany na porażenie przez sprawców czerni krzyżowych.

Mączniak prawdziwy zbóż i traw Blumeria graminis (DC.) Speer (syn. Erysiphe graminis DC.)

Opis objawów

Pierwsze objawy choroby na zbożach ozimych można obserwować już jesienią. Szybki rozwój choroby następuje jednak w okresie późnowiosennym i letnim.

Na liściach, pochwach liściowych, źdźbłach, przeważnie po wykłoszeniu, a niekiedy nawet na kłosach występuje początkowo biały lub szarobiały nalot złożony z grzybni i zarodników konidialnych grzyba. W okresie późniejszym nalot ten staje się wojłokowaty, grubieje i przybiera barwę brunatno-szarą z licznymi czarnymi punktami – owocnikami grzyba. Choroba opanowuje najpierw liście dolne, następnie stopniowo górne, a w sprzyjających warunkach może opanować całą roślinę łącznie z kłosem. Silnie porażone liście przedwcześnie zasychają, mogą też zamierać całe rośliny.

Do charakterystycznych objawów towarzyszących porażeniu zbóż, głównie niektórych odmian jęczmienia i pszenicy trzeba zaliczyć powstawanie brunatnego przebarwienia tkanek w miejscu ich zakażenia.

Mączniak prawdziwy zbóż może zimować w postaci grzybni na oziminach i trawach wieloletnich, skąd w okresie wiosny przenosi się na zboża. Grzyb jest gatunkiem zróżnicowanym biologicznie i charakteryzuje się formami specjalnymi, które porażają określone gatunki zbóż, najsilniej pszenicę, jęczmień oraz w mniejszym stopniu żyto, owies i pszenżyto. Nawet krótkie okresy zwilżenia roślin przez rosę lub mgłę wystarczą do silnego rozwoju i rozprzestrzeniania się choroby. W zależności od przebiegu temperatury w okresie od 3 do 7 dni po infekcji pojawiają się na roślinach pierwsze objawy choroby.

Progi szkodliwości oraz terminy zabiegów ochrony roślin (jęczmień ozimy)

Próg szkodliwości mączniaka prawdziwego na jęczmieniu ozimym jest uzależniony od fazy rozwojowej rośliny:

  • ozimym - jesienią, jeżeli na dolnych liściach roślin pojawiają się objawy choroby (faza rozwojowa w skali BBCH 2/21-29)
  • ozimym (i jarym) od końca fazy krzewienia (faza rozwojowa w skali BBCH 2/29) do fazy kłoszenia (faza rozwojowa w skali BBCH 5/51), gdy objawy nowej infekcji pojawią się już na górnych liściach, a liczba porażonych źdźbeł wynosi co najmniej 10%.

W celu określenia nasilenia mączniaka prawdziwego należy, w zależności od wielkości pola, analizować od 100 do 150 roślin (faza krzewienia) lub źdźbeł (późniejsze fazy). Wynik analizy to stwierdzenie objawów nowej infekcji.

Zwalczanie mączniaka prawdziwego, występującego w stosunkowo dużym nasileniu już we wczesnych fazach rozwojowych roślin ma decydujący wpływ na plon ziarna i dlatego nie należy opóźniać zabiegów.

Progi szkodliwości oraz terminy zabiegów ochrony roślin (pszenica ozima)

Próg szkodliwości mączniaka prawdziwego na pszenicy ozimej w intensywnej uprawie jest uzależniony od fazy rozwojowej rośliny:

  • w fazie początków krzewienia do końca krzewienia, gdy na 50–70 % roślin pojawiają się pierwsze objawy choroby (faza rozwojowa w skali BBCH 2/21-29),
  • w fazie strzelania w źdźbło (faza rozwojowa w skali BBCH 3/30-39), gdy przynajmniej 10% źdźbeł wykazuje objawy nowej infekcji,
  • w fazie kłoszenia (faza rozwojowa w skali BBCH 5/51-59), gdy objawy nowej infekcji występują już na liściu flagowym, podflagowym lub kłosie.

W celu określenia nasilenia mączniaka prawdziwego należy, w zależności od wielkości pola, analizować od 100 do 150 roślin (faza krzewienia) lub źdźbeł (późniejsze fazy). Wynik analizy to stwierdzenie objawów nowej infekcji.

Zwalczanie mączniaka prawdziwego, występującego w stosunkowo dużym nasileniu już we wczesnych fazach rozwojowych roślin ma decydujący wpływ na plon ziarna i dlatego nie należy opóźniać zabiegów.

Rdza brunatna pszenicy Puccinia recondita Rob. ex Desm. f.sp. tritici (Eriks.) Jonson

Opis objawów

Rdza brunatna pszenicy jest rozpowszechniona we wszystkich rejonach uprawy pszenicy ozimej i jarej. Występuje corocznie na terenie kraju w zmiennym nasileniu. Można ją obserwować we wszystkich fazach rozwojowych roślin. Jesienią i wczesną wiosną na liściach występują pojedyncze uredinia. W końcu czerwca i w lipcu są one znacznie liczniejsze. Uredinia, czyli skupienia zarodników - urediniospor rozwijają się na liściach pod skórką, początkowo są one lekko wzniesione, poduszeczkowate, owalne lub prawie okrągłe, koloru jasnobrązowego. Niekiedy objawy chorobowe widoczne są początkowo w postaci chlorotycznych przebarwień poprzedzających pojawienie się poduszeczek urediniów. W miarę dojrzewania urediniospor pokrywająca je skórka pęka i zwija się, tworząc “wałeczek” wokół skupień urediniów. Uredinia rdzy brunatnej różnią się od urediniów rdzy źdźbłowej wielkością (są mniejsze), kształtem oraz tym, że okalająca je skórka nie jest postrzępiona. Na początku lipca, w miejscu urediniów powstają, głównie na dolnej stronie blaszek liściowych, niekiedy również na pochwach liściowych i na źdźbłach, owalne lub nieco wydłużone czarne skupienia teliospor (telia). Są one pokryte skórką, co nadaje im lekki połysk.

Rdza brunatna pszenicy jest chorobą dwudomową. Jednakże w warunkach Europy Środkowej rozwija się z pominięciem żywiciela pośredniego. Zimuje w naszych warunkach w postaci grzybni i urediniospor na oziminach, samosiewach i różnych trawach łąkowych. Urediniospory rdzy brunatnej pszenicy łatwo przenoszą się z prądami powietrza nieraz na bardzo duże odległości rozprzestrzeniając się z rejonów o większym nasileniu występowania (południowa Polska). Zarodniki rdzawnikowe rdzy brunatnej pszenicy są odporne na działanie czynników zewnętrznych np. wytrzymują przez 10 minut oziębienie do -23°C jak również podgrzanie do +52°C. Zakażenie roślin następuje zarówno w świetle jak i w ciemności przy czym najłatwiej proces ten zachodzi w 15-18°C i przy 100% wilgotności względnej powietrza. Na długość inkubacji wpływa przede wszystkim temperatura powietrza.

Sygnalizacja terminu zabiegu / Progi szkodliwości

W celu ustalenia potrzeby i terminu zabiegu należy regularnie, co kilka dni analizować liście pszenicy na obecność skupień zarodników rdzawnikowych - uredinii.
W zależności od wielkości pola oceniamy od 100 do 150 roślin w fazie krzewienia lub źdźbeł w późniejszych fazach po 25 w kilku losowo wybranych punktach.
Wystąpienie objawów na pszenicy ozimej nie następuje w tym samym momencie co na pszenicy jarej i jest dla niej wskaźnikiem obecności źródeł infekcji.

Rdzę brunatną pszenicy należy zwalczać w następujących terminach:

  • w fazie krzewienia, gdy obserwuje się epifitozę na roślinach; najczęściej, gdy na 10-15% roślin obserwuje się pierwsze objawy rdzy (faza rozwojowa w skali BBCH 2/21 - 29). W razie potrzeby następny zabieg wykonać należy po upływie około 15 dni,
  • w fazie strzelania roślin w źdźbło (faza rozwojowa w skali BBCH 3/30-39), jeżeli co najmniej 10% źdźbeł wykazuje objawy nowej infekcji,
  • w fazie kłoszenia roślin (faza rozwojowa w skali BBCH 5/51-59), jeżeli objawy nowej infekcji występują już na liściu podflagowym lub flagowym.

Septorioza plew pszenicy

Opis objawów

Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Sucha zgnilizna kapustnych Leptosphaeria spp., st. konidialne Phoma lingam

Opis objawów

Objawy suchej zgnilizny kapustnych zaobserwować można już jesienią, na siewkach w postaci przewężenia szyjki korzeniowej lub części korzenia oraz małej brunatnej nekrozy owalnego kształtu. Rozwój choroby może prowadzić do zahamowania wzrostu i zgorzeli siewek. Wszystkie organy roślin mogą być porażane.

Na liściach to brązowe, owalne plamy, rzadko o kanciastych brzegach, o średnicy 3–18 mm z czarnymi piknidiami na powierzchni. Silnie porażone liście zamierają.

Objawy suchej zgnilizny kapustnych na szyjkach korzeniowych widoczne są w postaci początkowo mokrych, brunatno-brązowych, płaskich a następnie wgłębionych, suchych plam z ciemno-brunatną obwódką. Osłabiona przez grzyb łodyga łatwo się łamie, a roślina przedwcześnie żółknie i zamiera.

Objawy na wyższych częściach łodygi i na rozgałęzieniach, to płaskie, rozległe o jasnobrunatnej barwie plamy z czarnymi punktami (piknidiami) – owocnikami grzyba otoczonymi ciemno-brunatną obwódką.

Zarodnikowanie stadium doskonałego sprawcy choroby powstaje już jesienią, na pozostawionych na polu, obumarłych fragmentach roślin. Askospory (zarodniki workowe) kiełkują w temperaturze 4–8°C po 8 godzinach. W wyższych temperaturach wzrost grzyba jest bardziej intensywny.

Wtórnym źródłem infekcji są piknidia (charakterystyczne czarne punkty na plamach w miejscach porażenia), z których uwalniają się zarodniki konidialne. Grzyb obecny na liściach przerasta przez ogonek liściowy do szyjki korzeniowej i wrasta do podstawy łodygi. Grzyb zimuje w resztkach porażonych części roślin, najczęściej są to łodygi rzepaku lub innych roślin z rodziny kapustnych. Niekiedy patogen przenosić się może z nasionami.

Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Sprawcę suchej zgnilizny zwalcza się przede wszystkim jesienią w fazie 6 – 8 liści właściwych lub wiosną wkrótce po ruszeniu wegetacji.

Aby określić próg szkodliwości, pobiera się losowo w różnych punktach pola po 25 roślin, ogółem od 100 do 150 w zależności od wielkości pola i ocenia liczbę porażonych roślin z objawami choroby na liściach lub podstawie łodygi.

Próg szkodliwości stanowi 10–15 % roślin z objawami choroby, wskazujący na potrzebę wykonania zabiegu. Niższy próg szkodliwości należy przyjąć w przypadku uprawy odmiany podatnej na porażenie przez sprawców suchej zgnilizny kapustnych.

Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum

Opis objawów

Sprawcą choroby jest grzyb Sclerotinia sclerotiorum i występuje przede wszystkim na łodygach. Objawy widoczne są najczęściej od końca kwitnienia i są to plamy początkowo jasno-szare potem ciemniejące, stopniowo powiększające się, niekiedy koncentryczne, czasem pokryte białą grzybnią. Grzybnia przerasta wnętrze łodyg niszcząc tkanki przewodzące roślin. Porażone łodygi zamierają i łamią się, a całe rośliny przedwcześnie zasychają. W obrębie grzybni, wewnątrz łodyg lub rzadziej na ich powierzchni, widać najpierw szare potem czarne przetrwalniki grzyba - skleroty.

Po żniwach pozostają one w glebie i zachowują żywotność do ok. 7-8 lat.

W następnym sezonie wegetacyjnym, wiosną powstaną na nich miseczkowate owocniki (apotecja), a z nich uwolnią się zarodniki workowe (askospory). Zarodniki te szczególnie przy dużej wilgotności powietrza i umiarkowanej temperaturze rozprzestrzeniają się przez wiatr. Opadając w kątach liści, przerastają pozostające na liściach płatki kwiatowe, porażają liście i łodygi. Pierwszy etap infekcji ma często charakter utajony, a charakterystyczne objawy widoczne są gdy grzybnia przerośnie wnętrze łodyg. W okresie wegetacji grzyb przenosi się tylko przez kontakt roślin porażonych ze zdrowymi, dlatego choroba występuje na plantacji placami.

Opis uszkodzeń / Sygnalizacja terminu zabiegu / Próg szkodliwości

Sprawcę zgnilizny twardzikowej zwalcza się od momentu pąkowania do początku opadania płatków kwiatowych.

Pierwsze oznaki choroby są wskazaniem do zabiegu tj. próg szkodliwości stanowi 1 % roślin z objawami choroby lub 1 – 5 apotecjów na 1 m2.

W rejonach intensywnej uprawy rzepaku i występowania w latach poprzednich tej choroby oraz uprawy odmiany podatnej na porażenie przez Sclerotinia sclerotiorum wskazane jest wykonanie zabiegu profilaktycznego.

Agrofagi

Agrofagi

Opis chorób i szkodników oraz metody zwalczania

dowiedz się więcejo agrofagach

Meteo

Prognoza pogody

Serwis pogodowy

dowiedz się więcej - sprawdź prognozę pogody dla swojej miejscowości

Kontakt

Kontakt

Zespół prowadzący serwis Sygnalizacja Agrofagów

dowiedz się więcejo zespole prowadzącym serwis Sygnalizacja Agrofagów